Historia Smolarni

od roku 1663 do 1914

Początki naszej miejscowości sięgają drugiej połowy XVII wieku. Smolarnia jest jedną z nielicznych miejscowości, która posiada oryginalny dokument będący dowodem jej powstania. Na jego podstawie można dokładnie określić datę powstania Smolarni - jest to 12 listopad 1663 roku.

Powstanie Smolarni wiąże się z nadaniem w 1663 roku przywileju Benedyktowi Serwatce z Przechodu. Przywilej ten obejmował zbudowanie smolarni w lesie przyległym do Dziedzic. Wskutek tego zostały tam zbudowane pierwsze zabudowania i szopy, które zaczęły przekształcać się w zalążek późniejszej osady. Zatem pierwszymi osadnikami, a później mieszkańcami sołectwa była ludność z sąsiednich miejscowości.

Niemiecka nazwa Smolarni to Pechhütte, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza: pech - smoła, hütte - huta, czyli zakład pozyskiwania smoły. Drugie znaczenie słowa hütte to chata, (chałupa) co można przetłumaczyć jako - chata smolna. Jednak bardziej właściwe jest to piersze tłumaczenie. Tak, więc nazwa miejscowości wywodzi się od pozyskiwania smoły z drzew iglastych położonego w pobliżu ówczesnych Dziedzic kompleksu leśnego.

Nazwa przysiółka Serwitut jest pochodzenia łacińskiego i określała prawo obciążające nieruchomość. W dawnym prawie były to uprawnienia przysługujące chłopom na gruntach dworskich, rzadziej przysługiwały one właścicielom ziemskim na gruntach chłopskich. Serwituty często były dla chłopów prawem do wypasu bydła na łąkach i dawały prawo do pozyskiwania drewna na opał w pańskim lesie. Wraz ze zniesieniem poddaństwa kierownik szkoły z Racławiczek i 42 chłopów otrzymali prawo wypasu bydła na królewskim obwodzie leśnym Dziedzice. Wydaje się, że z tych możliwości korzystali tutejsi chłopi i dlatego w tej osadzie utrwaliła się taka nazwa powszechnie używana do czasów współczesnych również w dokumentach urzędowych.

Nazwa Serwitut pojawia się pod koniec XVIII wieku. A w roku 1796 występuje jako człon nazwy Glogauer Serwitutwald, oznaczającej Głogówecki Las Serwitutowy. W 1802 roku Smolarnia i Serwitut wymienione są jako jedne z miejscowości, które należały wtedy do parafii Racławiczki (Polnisch Rasselwitz). Do parafii należały również: Dziedzice, Ścigów i Kopalina, liczyła ona 2156 dusz. W oficjalnym użyciu była również nazwa Dziedzützer Pechhütte wskazująca iż Smolarnia była kiedyś ona przysiółkiem Dziedzic.

Od początku powstania Smolarnia należała do dóbr chrzelickich, obejmujących 12 wsi wraz z lasami chrzelickimi. Od 1578 roku dobra chrzelickie dzierżawił Jerzy IV Prószkowski (1520-1584), a po czterech latach nabył je na własność. Poprzednimi właścicielami dóbr chrzelickich była rodzina Habsburgów. Po śmierci Jerzego Prószkowskiego posiadłości odziedziczyli jego dwaj synowie. I tak Jan Krzysztof I Prószkowski (1568-1625) przejął miedzy innymi dobra: Chrzelice, Prószków i Białą. Natomiast drugi syn Ulryk Dezyderiusz otrzymał Stare Hradý i na stałe związał się z Czechami.

4 maja 1606 roku Jan Krzysztof I Prószkowski kupił na prawach dziedzicznych za sumę 66 tysięcy talarów dobra Biała i Strzeleczki. Dobra te były własnością cesarza Maksymiliana II. 21 maja 1696 roku hrabia Jerzy Krzysztof II utworzył z dóbr chrzelickich i prószkowskich majorat (fideikomis). Dobra te jako niepodzielne zostały wycenione na 300 tysięcy guldenów. Jerzy Krzysztof II Prószkowski zmarł 15 września 1701 roku.

Według dokumentu z wieży prószkowskiego kościoła, dobra Jerzego Krzysztofa II zostały podzielone pomiędzy jego trzech synów: Antoniego, Erdmanna i Jerzego. Najstarszy syn Antoni otrzymał dobra: Chrzelice, Prószków i Białą. Fideikomis miał przypaść najstarszemu synowi. Gdyby jednak jego linia wygasła, majątek ten miał posiąść drugi syn, następnie trzeci, na końcu zamężna córka i jej rodzina.

Tym sposobem ostatecznie spadkobierczynią dóbr chrzelickich została jedna z trzech córek Jerzego Krzysztofa II, hrabina Karolina Maksymiliana (2.09.1674 – 9.09.1734), która poślubiła 30 sierpnia 1693 roku księcia Waltera Ksawera von Dietrichsteina.

10 maja 1769 roku wskutek nagłej śmierci zmarł ostatni z rodu Prószkowskich hrabia Leopold (1725-1769), spowodowanej tragicznym finałem pojedynku z hrabią Zedlitz we Wrocławiu.

Na mocy zarządzenia majoratu z 1696 roku po śmierci hrabiego Leopolda dobra te przypadły dla hrabiego Karola Maksymiliana von Dietrichsteina (27.04.1702 – 14.10.1784), syna księcia Waltera i hrabiny Karoliny Dietrichstein. 3 września 1725 roku hrabia Karol Maksymilian wziął za żonę Marię Annę Khevenhueller (1705-1764), z którą miał troje dzieci. Jednym z synów był Karol Jan Dietrichstein, późniejszy właściciel dóbr chrzelickich.

W latach 1740-1763 na Śląsku miały miejsce 3 wojny austriacko-pruskie o Śląsk. I wojna śląska zakończyła się 11 czerwca 1742 roku i wtedy to Smolarnia, jak i prawie cały Śląsk znalazł się pod panowaniem monarchii pruskiej. W tym samym również roku Fryderyk Wielki wydał dyspozycję, w której okręgi: Głogówek, Biała i Prudnik zostały połączone w jeden wielki okręg prudnicki (Großkreis Neustadt).

24 marca 1770 roku właścicielem dóbr chrzelicich został wspomniany już Karol Jan Dietrichstein. W 1783 roku król pruski Fryderyk II Hohenzollern odkupił należące do hrabiego Karola Jana Dietrichsteina dobra.

W 1785 roku Fryderyk przekazał administrowanie majątkiem Chrzelice i Prószków, królewskiemu urzędnikowi, którym był w tym czasie radca Jan Bogumił Leopold (1738-1816). W 1794 roku majątek Prószków i Chrzelice został podzielony pomiędzy dwóch urzędników. Prószków przypadł wspomnianemu już radcy Leopoldowi. Natomiast jego syn Johann Gottlieb Leopold junior dostał na okres lat 1794 – 1815 w dzierżawę majątek Chrzelice.

Przez cały okres XVII i XVIII wieku Smolarnia należała do tzw. „klucza chrzelickiego”, który w swoim najświetniejszym okresie obejmował aż dziesięć osad: Chrzelice, Pogórze, Mokra, Łącznik, Radostynia, Rzymkowice, Przechód, Ścigów, Dziedzice i Smolarnia. W XVI wieku do tego klucza należała jeszcze Ligota.

W połowie XIX wieku miejscowość była własnością hrabiego Oppersdorfa z Głogówka. W 1845 roku było tu 16 posesji i 161 mieszkańców, oraz szynk. Funkcjonowała tu też smolarnia. W roku 1858 w Smolarni było 28 posesji i 194 mieszkańców. Poniżej wycinek z księgi chrztów parafii Racławiczki z 1815 roku, gdzie Serwitut funkcjonuje pod nazwą Ober Glogauern Serwitut - Serwitut Głogówecki.

5 lutego 1861 roku Smolarnię wraz z Dziedzicami i Racławiczkami przyłączono do ewangelickiej parafii prószkowskiej. W tym czasie pastorem parafii był Adolf Wilhelm Edward Mether. Gmina ewangelicka liczyła wtedy 556 dusz. Dopiero w 1884 roku pastor Hirsch zainicjował wprowadzenie czterech spotkań w roku na zamku w Chrzelicach. Ówczesny dzierżawca, radca Edward Heller oddał do dyspozycji w tym celu jedną z zamkowych komnat.

I wojna światowa, powstania śląskie i plebiscyt

Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku wielu mieszkańców zostało wcielonych do Reichswehry. Wojna ta przyniosła liczne ofiary wśród tutejszych mieszkańców (22 osoby). Potwierdzają to nazwiska na pomniku upamiętniającym tych, którzy zginęli w latach 1914 – 1818. Wojna nie spowodowała jednak strat materialnych. W 1915 roku Smolarnia razem z Serwitutem i Dziedzicami liczyła 1111 mieszkańców.

W czasie powstań śląskich Obszar większych działań zbrojnych dochodził do prawobrzeżnej linii Odry. Pomiędzy I (7 – 28 VIII 1919) a II (19/20-25 VIII 1920) powstaniem w Strzeleczkach mieściła się siedziba polskiego gminnego komitetu plebiscytowego, której komisarzem był Teodor Otremba, a po nim Edward Hanke. Wcześniej komitet plebiscytowy znajdował się w Głogówku.

20 marca 1921 roku na terenie Górnego Śląska odbył się plebiscyt, który miał decydować o sprawach dotyczących pogranicza polsko-niemieckiego. Plebiscyt był nadzorowany przez Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu. Smolarnia podczas plebiscytu tworzyła wspólny obwód z Dziedzicami. Wyniki głosowania przyniosły zwycięstwo dla strony niemieckiej.

Upoważnionych do głosowania było 898 osób (w tym 294 tzw. „emigrantów”, oraz 22 osoby które się tu nie urodziły, ale mieszkały tu od 01.01.1904 roku). Oddano 863 głosy. Za niemcami głosowało 541 osób, za polską 321. Jeden głos był nieważny.

W okresie trwania plebiscytu w Smolarni doszło do tragicznych wydarzeń. Wspominał o nich reprezentujący polską opcję Bernard Augustyn:

„Zginął w niewiadomych okolicznościach Pacha z synem. Starszy jego syn, który był w Niemczech budowniczym i o tym się dowiedział przyjechał do Smolarni, by poszukać ojca i brata, udał się w tym celu do Racławic Polskich (Racławiczki) na probostwo, aby się czegoś bliższego dowiedzieć i w drodze do domu również w tajemniczy sposób zginął”.

Augustyn w swojej relacji stwierdził, że morderstw tych dokonali członkowie Schlegetes Schwarze Hand (Czarna Ręka Schlägetera), której przywódcą był Albert Leo Schlägeter. Augustyn znał dobrze sytuację panującą w Smolarni, bo utrzymywał bliskie kontakty z wieloma mieszkańcami, a ponadto kolportował tam polskie gazety nawet jeszcze w czasach hitlerowskich. 10 maja 1923 roku w Düsseldorf Albert Schlägeter został skazany na śmierć przez francuski sąd polowy.

W nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło trzecie powstanie śląskie, które trwało do 28 czerwca. Już w kwietniu 1921 roku grupa 60 osób z Dziedzic przechodziła na prawy brzeg Odry, aby tam wzmocnić polskie grupy zbrojne. Ze Smolarni w trzecim powstaniu (według spisu) brało udział 27 ochotników, którzy służyli w 3. kompani prudnickiej dowodzonej przez Herrmanna Kaballę, której skład liczył 179 ludzi.

II wojna światowa

W latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku las przyległy do Serwitutu (Sedschützer Servitutwald - Dziedzicki Las Serwitutowy) należał do Hrabiego Klausa von Tiele–Wincklera z Mosznej. Jego ogólna powierzchnia wynosiła w 1937 roku 617ha, w tym było tylko 4ha gruntów ornych, 27ha łąk, 578ha lasu. Składały się na ten obwód również pomieszczenia dworskie, staw i ogród.

Sama wojna nie przyniosła sołectwu większych zniszczeń. Bliższe działania wojenne prowadzone były w 1944 roku w rejonie Kędzierzyna, gdzie od lipca do grudnia 1944 roku lotnictwo alianckie przeprowadzało zmasowane naloty bombowe. Zniszczone zostały m.in. zakłady chemiczne.

Pierwsze obawy odnośnie działań zbrojnych na terenie wioski pojawiły się dopiero w styczniu 1945 roku, kiedy to wojska rosyjskie zbliżały się od wschodu do Odry i parły dalej na zachód, wtedy już zamknięto szkołę. Spowodowane to było tym iż w tym czasie wojska rosyjskie opanowały prawobrzeżną część Odry, obawiano się że przedrą się przez Odrę i dojdą do pobliskich miejscowości. Ostatecznie front rosyjski do wioski dotarł 19 marca 1945 roku.

Wyzwolenia dokonały wojska I Frontu Ukraińskiego, którego dowódcą był marszałek Iwan Koniew. Wieś opanowały w dniu 19 marca pododdziały 80 Dywizji Piechoty płka Dmitrija Kuzmija z 43 Korpusu Piechoty generała majora Anatolija Andriejewa (59 Armia pod dowództwem gen. lejtn. Iwana Korownikowa). W tym czasie niektórzy z mieszkańców Smolarni opuścili swoje domostwa i udali się do sąsiednich miejscowości. Ludność uciekała na północ do Ligoty Prószkowskiej i Dzikowa.

W maju, kiedy to wojska rosyjskie opuszczały obszar sołectwa, spalona została szkoła, którą zaczęto odbudowywać w 1948 roku. W czasie II wojny światowej odnotowano liczne ofiary wśród mieszańców Smolarni i Serwitutu, którzy polegli podczas działań wojennych na różnych frontach. Z Serwitutu zginęło na wojnie 9 osób, ze Smolarni – 44 osoby. Ponadto w nocy z 19 na 20 marca zastrzelony został Johann Woehl - pracownik leśny, a 10 lutego zmarła Jadwiga Kołodziej, która została ranna 9 lutego podczas przeprowadzonego nalotu bombowego przez wojska rosyjskie w Chrzelicach.

Lata powojenne

W latach 1948 – 1955 w kraju działała Powszechna Organizacja „Służba Polsce”, która została powołana celem bezpośredniego kierowania powszechnym obowiązkiem przysposobienia młodzieży. Obowiązkowi temu podlegali obywatele polscy obojga płci w wieku od 16 do 21 lat włącznie. Młodzież pracowała przymusowo często w bardzo trudnych warunkach pracy przy budowie ośrodków przemysłowych, w kopalniach, a także przy odbudowie zniszczonych działaniami wojennymi miast. Do "Służby Polsce" należały również mieszkanki naszego sołectwa.

12 lutego 1962 roku w Smolarni z inicjatywy Józefa Kontnego powstała Ochotnicza Straż Pożarna, która funkcjonuje do dnia dzisiejszego. w latach 60. i 70. w Smolarni działał zespół ludowy. W roku 1973 zakończono budowę remizy strażackiej.

Połowa lat 70-tych to początek kupowania na kartki. W 1976 roku wprowadzono kartki na cukier, w 1981 roku – na mięso. W tych czasach kartki liczyły się bardziej niż pieniądze. To, że ktoś posiadał kartki, nie oznaczało jednak, że kupi coś w sklepie. Ponieważ problemem były puste pułki w sklepach. Kartki przestały obowiązywać 1 sierpnia 1989 roku. Zniósł je rząd Mieczysława Rakowskiego, ostatniego komunistycznego premiera.

Lata 80. XX wieku to dalsza walka komunistów z kościołem. Celem władz PRL było rozbicie jedności polskich katolików i hierarchii kościelnej. Komunizm zniesiono w Polsce w 1989 roku.

W pierwszej połowie lat 90. rozbudowano pomnik ofiar wojen światowych. Do istniejącej tablicy z nazwiskami ofiar I wojny światowej dodano dwie boczne tablice upamiętniające ofiary II wojny światowej.

W drugiej połowie lat 90-tych nastąpiła emigracja dużej ilości młodych osób na zachód do Niemiec w poszukiwaniu pracy. Były to przede wszystkim osoby urodzone w latach 1975-1985. Dzięki podwójnemu obywatelstwu osoby te mogły na stałe osiedlić się w Niemczech. Zahamowanie tego procesu można zauważyć dopiero od 2000 roku. Młodsze pokolenie (urodzeni po roku 1985) wyjeżdżało do Niemiec i Holandii w poszukiwaniu pracy, ale już znikoma część tych osób pozostawała tam na stałe.